چکیده

رجال و دولتمردان عصر پهلوی که در تداوم و پیشرفت برنامه‌ها و سیاست‌های آن حکومت نقش داشتند، طیفی از مردان فرهنگی تا نظامیان و سیاستمداران را دربرمی‌گیرند. در نقد دستاوردهای برخی چهره‌های فرهنگی، در نگاه نخست آثار علمی و تلاش‌های آن‌ها در عرصه دانش جلوه می‌نماید و این تصور را ایجاد می‌کند که تمام زندگی این افراد منحصر به تکاپوهای علمی بوده است و آن‌ها را نمی‌توان عاملی مؤثر در بقا و تداوم پهلوی فرض کرد. اما این تمام قضیه نیست و با بررسی بیشتر می‌توان به این تحلیل رسید که چهره‌های فرهنگی، در تداوم و تعمیق سیاست‌های فرهنگی حکومت نقشی اساسی داشته‌اند. از این منظر نقش آن‌ها کمتر از نقش سیاسیون، سرمایه‌داران و ژنرال‌های آن دوره نیست.

پرویز ناتل خانلری ادیب و سیاستمدار ایرانی در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی، زندگی خود را با تلاش برای افزایش سطح تخصص و دانش در حوزه ادبیات آغاز کرد، سپس وارد عرصه سیاست شد و توانست مناصب سیاسی مهمی را تصدی نامید. در این میان، برخی تصمیم‌ها و مواضع او شایسته تأمل بیشتر است؛ نقش او در اجرای سیاست‌های حکومت پهلوی در حوزه آموزش و فرهنگ در راستای ایجاد تغییرات مد نظر حکومت و موضع‌گیری او در برابر کشتار مردم بی‌دفاع در 15 خرداد 1342 از جمله این اقدامات هستند. پژوهش حاضر با اتکا به اسناد، به واکاوی کارنامه خانلری پرداخته و نقش او در تداوم و پیشبرد سیاست‌های حکومت را مورد ارزیابی قرار داده است.

خدمات منصور مزین به سلطنت رضاشاه در ارتش و سرسپردگی او به محمدرضا سبب شده بود همیشه در مناصب بالای حاکمیتی حضور داشته باشد. آن‌چه زندگی وی را برجسته ساخته، اقدامات تأمل برانگیزی بود که در منطقه گرگان و دشت گنبد به عنوان نماینده مستقیم شاه انجام می‌داد. مزین در این سمت، زمین‌های زیادی به اطرافیان فروخت و حق بسیاری از بی‌پناهان را غصب کرد اما بدون اینکه پاسخگوی اقدامات خود باشد چند ماه پیش از انقلاب برای همیشه ایران را ترک گفت و تا پایان عمر در امریکا زیست. هرچند پرداختن تفصیلی به زندگی او در میان انبوه مسائل و پرسش‌های بی‌جواب تاریخ معاصر ممکن است ارج و اعتباری چندان نداشته باشد اما شاید بتوان گوشه‌ای از افسانه ثروت‌اندوزی شاه را با تورقّّ برگ‌های زندگی مزین رمزگشایی کرد. به همین سبب، مزین را پاره آینه‌ای می‌بینیم که گوشه‌ای از روابط سیاسی و مالی سوا ل‌برانگیز شاه را برای ما بازنمایی می‌کند. در این نوشتار تاکید و تمرکز ما بر اقدامات او در گرگان و دشت، مراوده‌های سیاسی و بهرهمندی‌های مالی مزین است. در مقاله حاضر زندگی و کارنامه مزین بر اساس اسناد ساواک مورد بررسی قرار گرفته است. این اسناد در پرونده وی که در بایگانی مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی نگهداری می‌شود. این مقاله با گزینش، تحلیل و تفسیر اسناد، بخشی از مظالم و مفاسد موجود در اداره املاک سلطنتی که تحت مسئولیت مزین فعالیت می‌کرد، را بازتاب داده است.

هرچند تحوّلات سیاسی اجتماعی اروپا، بازنگری در مورد وضعیت اجتماعی زنان را در این منطقه شکل داده بود، وتعاملات ایرانیان با کشورهای اروپایی تقاضای تشبه به سبک‌های نوین حیات را در بین بخشی از مردم ایران‌زمین آفریده بود، اما رفتارهای سازماندهی شده وفعالیت‌های برنامه‌ریزی شدۀ زیادی متأثر از تحولات بین‌الملل از جمله جنگ جهانی اول، به دست اروپاییان و عوامل داخلی آن‌ها در ایران برای تحمیل صورتی جدید از زنانگی شکل گرفت. این اقدامات سازماندهی شده تلاش کرد زنانگی بومی را در پای مقاصد سیاسی ذبح کند وصورتی نوین از زنانگی را که سوغات فرنگ بود جای گزیند. از دوران قاجار این فعالیت‌ها شدت یافته و در عهد پهلوی حالت رسمی پیدا کرده است. نوشتار حاضر به بازخوانی اقدامات انجام شده در عصر قاجار و برخی فعالیت‌های رسمی دولت پهلوی پرداخته است.

در دوران دودمان پهلوی اقدامات ساختار شکنانه قابل توجهی روی داد که هریک با دخالت مستقیم دولت و دربار صورت می‌گرفت. مشخصه اصلی این اقدامات ساختارشکنانه را شاید بتوان در باستان‌گرایی مدرن یافت. در این رهیافت، باستان‌گرایی و مدرنیته توامان با سرعتی شتاب آلود مسیری را طی می‌کردند که مقصد آن حذف تدریجی سنت‌های دینی و بومی و جایگزینی مدلی ناهمخوان با زیست بوم فرهنگی ایرانیان بود. به تعبیر دیگراین خانواده بستری فرهنگی را بسط دادند که سیاست‌های فرهنگی و سیاسی زاییده این بستر هستند و تمام سیاستگذاری‌های دوره حکومت پدر و پسر برخاسته از این زمینه است. این مقاله در پی توصیف و تفسیر فرهنگی از سیاست‌های پهلویان است.